بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

مقدمه:
کلام در زبان عرب از بیست و هشت حرف تشکیل مِِی شود. و براِِی پیدا کردن مخرج هر یک از آنها باید آن حرف را ساکن نموده و یک همزه مفتوحه بر سر آن بگذاریم مثلاً ب و ت را میگوئیم أب و أت با این عمل مخرج ب و ت معلوم مِِی‌شود. این بیست و هشت حرف از چهار موضع و هفده محل خارج مِِی گردند:


موضع اول : حَلق که داراِِی سه محل و شش حرف میباشد .
موضع دوم : زبان که داراِِی دو محل و دو حرف میباشد .
موضع سوم : دهان که داراِِی هشت محل و شانزده حرف میباشد .
موضع چهارم : لب که داراِِی چهار محل و چهار حرف میباشد .
اینک شرح آنها : گفتیم حلق داراِِی سه محل میباشد . از انتهاِِی حلق شروع کنیم .
اوّل محل هـ و ء و در وسط حلق محل ح و ع و نزدیک به دهان محل خ و غ مِِی باشد . و براِِی آنکه بیشتر در ذهن بماند به این شعر توجه فرمائید :    حرف حلقِِی شش بود اِِی نور عین            ها و همزه حا و عین و خا و غین
موضع دوم : زبان کوچک که مخرج ق ـ ک میباشد .
موضع سوم : دهان را گفتیم که داراِِی هشت محل و شانزده حرف میباشد .
محل اوّل : ( ج ـ ش ـ ِِی ) این سه حرف را شجرِِی گویند چون در موقع تلفظ دهان باز مِِی شود .
محل دوم : (ض) براِِی اداء حرف ضاد باید تمام طول کنار زبان بطور طبیعِِی به کنار دندانهاِِی پهلو تماس گیرد .
محل سوم : (ل) براِِی اداء لام تمام سر زبان با پشت لثه بالا تماس مِِی گیرد .
محل چهارم : (ن) براِِی اداء نون هم تمام سر زبان با پشت دندانها و لثه بالا تماس میگیرد .
محل پنجم : (ر) براِِی اداء حرف (راء) تمام سر زبان با پشت لثه بالا بطورِِی که نچسبد بلکه با آن مماس قرار گیرد .
محل ششم : (ز ، س ، ص) براِِی اداء این سه حرف از سر زبان با پشت دندانهاِِی ثنایاِِی بالا ولِِی نمِِی چسبد .
محل هفتم : (ث ، ذ ، ظ) باز هم از سر زبان با پشت دندانهاِِی بالا ولِِی نمِِی چسبد.
محل هشتم : ( ت، د ، ط ) که این سه حرف هم از پهناِِی سر زبان با پشت دندانهاِِی بالا اداء مِِی شود.
موضع چهارم : موضع لب میباشد و آن داراِِی چهار محل و چهار حرف میباشد .
محل اول : (ف) که مخرج آن از تیزِِی دندانهاِِی ثنایاِِی بالا با شکم لب زیرین مِِی باشد .
محل دوم : (ب) مخرج آن ترِِی هر دو لب هنگامِِی که بر روِِی هم گذارده شوند مِِی باشد .
محل سوم : (م) و مخرج آن خشکِِی هر دو لب هنگامِِی که بر روِِی هم گذارده مِِی شوند.
محل چهارم : (و) مخرج آن از میان دو لب ولِِی بهم نخورد .


تعریف علم تجوید:
علمی ست که در آن از مخارج و صفات حروف تهجی و همچنین محل وقف و وصل و قوائد و دستورات قرائت صحیح بحث می شود .
تعریفات دیگر:
- اعطای حقوق حروف و حفظ ترتیب و مرابت آنها و باز آوردن حرف به مخرج و اصل آن و پیوستن آن به نظیرش و تصحیح لفظ و تلطیف نطق با نظر به شکل و ساختمان هر کلمه بدون اسراف و تکلف و افراط .
- اخراج هر حرف از مخرجش و واعطاءحق و مستحق آن حرف، از صفات، به آن
- ادای حرف از مخرجش همراه با اعطاء حق و مستحق حرف
منظور از حق حرف صفات لازمه حرف و منظور از مستحق حرف حالات حرف در ترکیب با حروف دیگر وحرکات می‌باشد.
- ادا کردن حرف از مخرجی که مخصوص به اوست با صفاتی که مخصوص به آن حرفند تاحروف متقاربه که در مخرج با هم نزدیکند از یکدیگر جدا شوند .
- علم به قوائد و احکامی که کیفیت تلفظ کلمات قرآنی را همانگونه که بر پیامبر(ص) نازل شده است میسر می سازد
- عِلْمٌ بِقَوَاعِدَ ، وَأَحْکَامٍ لِکَیْفِیَّةِ النُّطْقِ بِالکَلِمَاتِ القُرْآنِیَّةِ عَلَِِی الکَیْفِیَّةِ الَّتِی أُنْزِلَ بَها عَلَِِی النَّبِیِّ الکَرِیمِ
موضوع علم تجوید: الفاظ قرآن
هدف تجوید: قرائت صحیح
فایده تجوید: مصون ماندن زبان از خطا در مورد مخارج و صفات حروف و سایر قوائدی که این علم به صحت آن در قرائت کمک می کند
در باره ی اینکه علم تجوید چیست حد و حدود آن کدام است و چه دایره ای را در بر می گیرد نظرات زیادی با توجه به تعاریفی که از این علم شده است ارائه گردیده است.آن چه همه در آن اتفاق نظر دارند این است که تجوید علمی ست که قرائت را نیکو می کند و همانطور که از معنی این کلمه بر می آید تجوید قوائد یک قرائت زیبا و در عین حال صحیح را که مطابق یک لهجه ی عربی فصیح باشد به ما ارائه می دهد.در مورد حدود علم تجوید عده ای معتقدند که فقط شامل مخارج و صفات و احکام حروف می شود. و بعضی قوائدی چون وقف و ابتدا و رموز سجاوندی را نیز در محدوده ی این علم قرار می دهند و می گویند اگر منظور از تجوید نیکو بودن و صحت قرائت است پس این امور هم از ملزمات یک قرائت صحیح است و باید در بحث تجوید مورد مطالعه قرار گیرد
نامگذاری حروف با توجه به مخارج آنها:
حروف حلقی (هاء، همزه،حاء، عین، خاء، غین)
حروف لهوی (قاف و کاف) لهات=زبان کوچک
حرف ضرسی (ضاد) چون تعداد زیادی از دندان ها در تلفظ آن دخالت دارند
حروف شجری (جیم،شین،یاء) شَجر یعنی سقف دهان
حروف اسلی (زاء،سین،صاد) اَسَلةُالّسان یعنی قسمت جلویی زبان(باریکه ی سر زبان)
حروف نطعی (تاء، دال، طاء) برجستگی های لثه در پشت ثنایای بالا را نطع می گویند.
حروف لثوی (راء، لام، نون) لثه در ایجاد این حروف نقش اصلی را دارد.
حروف ذلقی یا ذَولَقی (ثائ،ذاء،ظاء) ذلق به معنی تیزی نوک زبان است
حروف شفوی یا شفَهی (باء، فاء، میم، واو) شفوی یعنی لبی
حروف جوفی یا هوایی (الف، واو، یاء ) و همچنین همزه طبق نظر دیگری (در اصل فقط الف اگر حرف باشد حرف هوایی ست) . بسیاری از حروف عربی تقریباً به همان شکل فارسی تلفّظ می‌شود و نیازی به آموزش ندارد و تنها ده حرف (ثاء، حاء، ذال، صاد، ضاد، طاء، ظاء، عین، غین، واو) در زبان عربی، تلفّظ آنها به گونة دیگری است که به شرح آن می‌پردازیم.
حرف ثاء : این حرف در فارسی به صورت «سین» تلفّظ می‌شود، برای تلفّظ صحیح این حرف، باید آن را از سر زبان و سر دندانهای پیشین بالا و به حالت دمیدگی ادا کرد.
تمرین  : اثْمَ ی- یَلْبَثُونَ -مَثْواکُمْ ـ فَاثْبُتُوا ـ یَثْرِبَ ـ مِثْلَهُمْ ـ مُثْقَلُونَ ـ مَثْنی ـ ثَلاثَ ـ ثَقُلَتْ ـ لَبِثَ ـ مِنَ الْمَثانی ـ ثامِنُهُمْ فَاَثابَکُمْ ـ ثِیابَهُمْ ـ مَوْثِقا‌ً ـ جاثِیَةً ـ کَثیراً ـ جِثِیّاً ـ حَثیثاً ـ ثُمَّ ـ ثُبُوراً ـ ثُلُثُ ـ لَمَثُوبَةٌ ـ ثَلاثُونَ ـ مَبْثُوثَةٌ ـ اَلثِّقالَ ـ اَلثَّقَلانِ ـ مُنْبَثّاً ـ یااَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ ـ ثُمَّ بَعَثَهُ
حرف حاء : این حرف در فارسی به شکل «هاء» تلفّظ می‌شود و برای تلفّظ صحیح آن کافی است آن را از وسط حلق و با فشردگی اداء کنیم تا با حرف «هاء» اشتباه نشود.
تمرین: اَحْوی – اُحِلَّ - اَحْسِنْ ـ فَاحْکُمْ ـ یُحْیی ـ مَحْیاهُمْ ـ تَحْتِهِمْ ـ اِحْتَرَقَتْ ـ حَرَّمَها ـ حَسِبُوا ـ حسیسَها ـ یُحاسِبْکُمْ ـ تَحاوُرَکُما ـ دَحیها ـ رَحِمَ ـ حِسابُهُمْ ـ تَحِیَّتُهُمْ ـ‌حیتاهُمْ ـ نُوحیها ـ یَحیقُ ـ حُرِّمَتْ ـ حُلُّوا ـ حُنَفآءُ ـ مُفْلِحُونَ ـ یَحُولُ ـ یُسَبِّحُونَ ـ اَلرَّحْمنِ الرَّحیمِ ـ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ ـ اَوْحی لَها
حرف ذال : برای ادای حرف «ذال» از سر زبان و سر داندانهای پیشین بالا استفاده می‌کنیم تا از حرف «زاء» متمایز گردد، لازم به یاد سپاری است که حرف «ذال» را باید به صورت نازک و کم حجم ادا کرد.
تمرین: اَذْهَبَ ـ وَاذْکُرُوا ـ حِذْرَکُمْ ـ اِذْقالَ ـ یُذْهِبْکُمْ ـ عُذْراً ـ ذَکِّرْهُمْ ـ ذَهَبُوا ـ مُذَبْذَبینَ ـ ذآئِقُوا ـ ذلِکُمْ ـ أذاعُوا ـ تُذِلُّ ـ ذِکْریها ـ لِذِی الْقُرْبی ـ اَلَّذینَ ـ مَعاذیرَهُ ـ لِیُذیقَهُمْ ـ تُکَذِّبانِ ـ اَلذُّنُوبِ ـ فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ـ وَلا تُبْذِّرْ تَبْذیراً ـ لِیَذَّکَّرُوا
حرف صاد : حرف «صاد» مانند حرف «سین» از سر زبان و پشت دندانهای پیشین پایین تلفّظ می‌شود با این تفاوت که صدا در حرف «صاد» درشت و پر حجم می‌باشد.
تمرین : عَصی - عَصَیْتُمْ - قَصَمْنا اَصْلَحَ ـ اَصْدَقَ ـ اَصْلاحِها ـ مِصْرَ ـ تُصْعِدُونَ ـ یُصْرَفُ ـ صَلاتی ـ قَصَصَ ـ صَدَقَ ـ مَصائِعَ ـ لَصادِقٌ ـ صالِحینَ ـ صِراطی ـ یَفْصِلُ ـ اَبْصِرْهُمْ ـ نَصیباً ـ مَصیرَکُمْ ـ یُوصیکُمْ ـ صُرِفَتْ ـ صُحُفِ ـ تَخاصُمُ ـ نَصُوحاً ـ تُوصُونَ ـ تَصُومُوا ـ فَصَّلْناهُ ـ فَالصّالِحاتُ ـ نُفَصِّلُ ـ یَخْتَصُّ ـ یَصَّدَّقُوا
حرف ضاد : حرف «ضاد» از تماس کنارة زبان (هر طرف که میّسر باشد) با دندانهای کرسی بالا (همان طرف) و کشیده شدن بر آنها ایجاد می‌شود و آن را باید درشت و پر حجم ادا کرد.
تمرین :  اَضْعَفُ ـ یَضْرِبْنَ ـ رِضْوانٌ ـ فَضْلُ ـ مُضْغَةَ ـ مُضْعِفُونَ ـ ضَلَّ ـ وَضَعَها ـ ضَرَبَ ـ ضاحِکَةٌ ـ لَضآلُّونَ ـ ضامِرٍ ـ نَضِجَتْ ـ فِی الْاَرْضِ ـ ضِعافاً ـ ضیزی ـ رَضیتُ ـ مُعْرِضینَ ـ ضُرِبَتْ ـ اُغْضُضْ ـ عَرْضُها ـ مَغْضُوبِ ـ مَخْضُودٍ ـ رَضُوا ـ یَنْفَضُّوا ـ نَضّاخَتانِ ـ فِضَّةٌ ـ یَحُضُّ ـ یَغُضُّوا ـ یَعُضُّ
حرف طاء :حرف «طاء» مانند حرف «تاء» از تماس روی سر زبان با ناهمواریهای کام بالا ادا می‌شود با این تفاوت که صدا در حرف «طاء» درشت و پر حجم می‌باشد.
تمرین : طَابَ – قانِطینَ- اَطْغی ـ تَطْغَوْا ـ فِطْرَةَ ـ خِطْبَةِ ـ مُطْمَئِنّینَ ـ یُطْعِمُونَ ـ فَطَرَ ـ طَفِقَ ـ اِسْتَطَعْتُمْ ـ طآئِفَتانِ ـ اَطاعُونا بَطآئِنُها ـ وَلا تُطِعْ ـ سُطِحَتْ ـ طِفْلاً ـ اَساطیرُ ـ اَطیعُونِ ـ خَطیئاتِکُمْ ـ طُمِسَتْ ـ خُطُواتِ ـ طُغْیاناً ـ طُوبی ـ یَطُوفُ ـ بُطُونِهِمْ ـ تُشْطِطْ ـ تَخُطُّهُ ـ لِلطّاغینَ ـ تَطَّلعُ ـ فَاطَّهَّرُوا ـ عُطِّلَتْ
حرف ظاء : برای تلفّظ حرف «ظاء» کافی است حرف «ذال» را درشت و پر حجم ادا کنیم.
تمرین: َ مُنْظَرینَ – مَحْظُوراً- اَظْلَمَ ـ یَظْلِمُونَ ـ یُظْهِرَ ـ حَفِظْناها ـ وَاغْلُظْ ـ مُظْلِمُونَ ـ ظَلَمُوا ـ ظَهَرَ ـ ظَلَّتْ ـ یُظاهِرُوا ـ ظالِمی ـ لَظالِمُونَ ـ ظِلالُها ـ ظِهْرِیّاً ـ مَحْفُوظٍ ـ کَظیمٌ ـ حافِظینَ ـ عَظیمٌ ـ ظُلِمُوا ـ یَظُنُّ ـ ظُلُماتٍ ـ تُوعَظُونَ ـ وَاخْفَظُوا ـ حافِظُونَ ـ یُعَظِّمْ ـ فَظّاً ـ حَظٍّ ـ اِنَّ الظَّنَّ ـ هُمُ الظّالِمُونَ ـ اِلَی الظِّلِّ
حرف عین  : این حرف در فارسی به صورت «همزه» تلفّظ می‌شود. حال به تفاوت این دو در عربی توجه فرمایید:
«همزه» ساده گفته می‌شود و صدا در آن قطع می‌گردد ولی حرف «عین» از وسط حلق اداء شده و صدا در آن قطع نمی‌شود.
تمرین: عَجَل - عَمَلاً - عَمین - یَعْلَمُونَ -اَعْلی ـ فَاعْلَمْ ـ نِعْمَ ـ اِعْلَمُوا ـ یُعْجِبُکَ ـ یَسْتَعْجِلُونَ ـ مَعَکُمْ ـ عَلَیْهِمْ ـ یَفْعَلُونَ ـ مَعایِشَ ـ عالِیَهُمْ ـ تَعالی ـ عِلْماً ـ فاعِلُونَ ـ اَلْعِزَّةَ ـ مَعیشَََتُهُمْ ـ فَاَعینُونی ـ نُعیدُها ـ عُلَمآءُ ـ عُقْباها ـ عُلِّمْنا ـ تَعُولُوا ـ عُوقِبْتُمْ ـ یَعُودُونَ ـ فَعّالٌ ـ سُعِّرَتْ ـ یَدُعُّ الْیَتیمَ ـ لااَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ
حرف غین  : این حرف در فارسی به صورت «قاف» تلفّظ می‌شود، حال به نحوة ادای هر یک در زبان عربی دقت کنید.
حرف «قاف» به کمک زبان کوچک و با شدت و سختی گفته می‌شود به طوری که صوت قطع می‌گردد ولی حرف «غین» از انتهای حلق و با سستی تلفّظ شده و صدا در آن کشیده می‌شود.
تمرین : اَغْنی - غَدْ -نَغْفِرْ ـ یَغْلی ـ اَفْرغْ ـ اُغْشِیَتْ ـ یُغْنیهِمْ ـ فَاسْتَغْفَرَ ـ تَغَشّیها ـ غَیْری ـ غَنِمْتُمْ ـ اَلْغافِرینَ ـ وَالْمَغارِبِ ـ فِی الْغارِ ـ غِلِّ ـ غِسْلینٍ ـ بُغِیَ ـ اَبْغیکُمْ ـ نَبْتَغی ـ فَالْمُغیراتِ ـ غُفْرانَکَ ـ یَنْزَغُ ـ غُلِبَتْ ـ غُدُوُّها ـ یَبْغُونَ ـ لُغُوبٌ ـ سَواءٌ عَلَیْهِم اَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللهُ لَهُمْ
حرف واو : در ادای حرف «واو»، لب‌ها بدون برخورد با دندانها به حالت غنچه در می‌آید و این حرف از میان دو لب تلفّظ می‌شود.
تمرین: بَلَوْناهُمْ ـ اَوْجَفْتُمْ ـ تَوْبَتُهُمْ ـ لاتَوْجَلْ ـ قَوْمی ـ یَوْمِهِمْ ـ وَجَدَها ـ یاوَیْلَنا ـ وَجْهَها ـ وارِدُها ـ وارِدَهُمْ ـ والِدَتی ـ وِزْرَاُخْری ـ شاوِرْهُمْ ـ تُوَسْوِسُ ـ تَاْویُل ـ یُسَوّیکُمْ ـ تَسْتَوی ـ وُفِّیَتْ ـ وُجُوهَکُمْ ـ وُجْدِکُمْ ـ تَلْوُوا ـ داوُودَ ـ وُورِیَ ـ اَوَّلینَ ـ قُوَّتِکُمْ ـ اَوَّبی ـ فَسَوّی ـ لَوّوْا ـ تَزَوَّدُوا


و من الله التوفیق
کریمانه



تاريخ : ٢۱ خرداد ۱۳٩٠ | ۱٢:۱٠ ‎ب.ظ | نویسنده : علیرضا ساروقی | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.
صفحات اختصاصی
امکانات وب